Blog

Tarih: Haziran 2012

Gazete/Dergi: Milliyet Sanat 

Ünlü Rus yönetmen Aleksandr Sokurov güç dörtlemesini bu ay vizyona giren, Venedik’ten Altın Aslan Ödüllü “Faust” ile tamamlıyor. 

ALEKSANDR Sokurov’un sineması, tarifi en zor sinemalardan biri. Birçok eleştirmen yazar Sokurov’u ele alırken ne olduğundan çok ne olmadığına odaklanıyor ya da en fazla dini bir metin gibi mealen ne dediğini anlatmaya çalışıyor. Yine de yönetmenin bazı karakteristik özellikleri var elbette. Mesela, bir Sokurov filminde çarpık görüntülerle karşılaşmaz iseniz eğer, makiniste dönüp nerde yanlış yaptığını sorabilirsiniz. Anamorfik görüntüler Sokurov’un alamet-i farikalarından biridir. Eğer bunu bilmiyorsanız, makinistin objektif değiştirmesini boşuna bekleyip durursunuz. 

Sokurov’un sinemaya girişi epey eski. 1978’leri buluyor. Eski sosyalist ülkelerden komünist bir yönetmen çıktığı görülmüş, duyulmuş şey değildir. Varsa da biz görmedik, duymadık. Ken Loach gibi Trockist komünistler, Fernando Solanas gibi ulusal solcular hep kapitalist ülkelerden çıkar. Sokurov da eski Sovyetler Birliği’nde doğan (1951) bir aydın olarak, geleneğe uymuş ve sıkı bir anti-komünist olarak safını almıştır. Bu durum Sokurov’un istediği eğitimi görmesini ve filmler üretmesini engellememişse de bu filmleri gösterime sokması hayli sorunlu olmuştur. Hoş artık Sovyetler Birliği yok, Rusya artık kapitalist ama Sokurov için de değişen pek bir şey yok. Yine görece kolay bir biçimde filmlerini finanse edebiliyor (çünkü Sokurov’un Putin’le arası iyi) ama filmlerini yine de gösteremiyor. Hatta 2004 yılında Rus Film Akademisi’nin ”Güneş / Solntse”yi yılın en iyi filmine aday göstermesini, Rus halkının kendi adını bilip, filmlerini bilmemesini doğru bulmadığı için reddetmişti. “Filmlerim ne televizyonda ne de sinemalarda gösteriliyor, onun yerine ticari Amerikan filmleri her yeri işgal ediyorsa, varsın ‘Güneş’ aday olmasın” demişti. Yani, sistemler değişse de bazı şeyler değişmiyor. 

Nick Cave’in yazısı 

Biz faniler Sokurov’un ismine, beklenmedik bir başka sanatçının yazdığı bir yazı vesilesiyle aşina olduk. Bu aykırı isim Nick Cave’den başkası değildi. 29 Mart 1998’de Nick Cave, alışık olmadığımız bir şey yaptı, İngiliz Independent gazetesinin Pazar ekine ”Başından Sonuna Kadar Ağladım, Ağladm Ağladım” başlıklı bir yazı yazdı. Nick Cave ciddi bir sanat tarihi, sinema ve psikoloji bilgisine sahip olduğunu kanıtlayan bu yazıda Ana ve Oğlu / Mat i Syn” filminden yola çıkarak Sokurov’un sinemasının belli başlı özelliklerini de saptamıştı. Neydi bu özellikler? Öncelikle Sokurov sineması resim sanatıyla doğrudan bir ilişki içindeydi. Filmin her karesi Alman Romantik ressamlarından Caspar David Friedrich’in (ki Tarkovski’ye de ilham vermiştir) puslu manzara resimlerini çağrıştırıyordu. Film eleştirmenleri de Cave’le aynı kanıda olduklarını daha sonra yazdı. Sonra, diyaloglar çok da anlamlı değildi, daha çok atmosfer ve yaşanan anın duygusu ön plandaydı. Filmde pek bir şey olmuyordu. Ölmekte olan yaşlı bir kadınla oğlu bir eve gidiyorlar, oğul annesine yemeğini yediriyor, saçlarını tarıyor, sonra çıkıp biraz dolaşıyordu. Geldiğinde annesini ölmüş buluyordu. Ölenin değil, kalanın, yasa bürünenin duygusunu anlatmıştı Sokurov. Nick Cave’in müzisyen kimliğinin dışına çıkıp, sinema eleştirmenliğine soyunmasıyla, Sokurov adı çok geniş bir kitle tarafından duyuldu. 

Yönetmen yine ölmekte olan iki insanın, bu kez bir baba ve oğlunun hikayesini de “Baba ve Oğlu / Otets i syn” (2003) filminde anlatacaktı. Yönetmenin ilham kaynağı ressam bu kez Turner’di. Sevgi eksikliği değil de, sevgi çokluğunu anlattığı bu iki filmlik dizi, “İki Erkek ve Bir Kız Kardeş” filmiyle bir üçlemeye dönüşecek önümüzdeki yıl. 

Sokurov, üçlemeleri, dörtlemeleri seviyor. Aile üçlemesi nasıl ardı sıra çekilen filmlerden oluşmadıysa, güç dörtlemesi (tetralo ji) de birbiri ardına çekilen filmlerden oluşmadı. “Ana ve Oğlu” nu, şaşırtıcı bir şekilde Hitler’in hayatından bir kesit sunan “Moloch” izledi. Hannah Arendt’in ‘kötülüğün sıradanlığı’ ya da ‘banalliği’ kavramı etrafında örülmüş gibi duran bu filmi, Lenin’in son günlerini anlatan “Taurus” takip etti. “Politika ve tarih beni ilgilendirmiyor,” diyen Sokurov’un derdi, güçlü tarihsel kişilikleri basitlikleri içinde anlatmak, bir tiyatroya dönüştürdüklerini düşündüğü hayatlarını sergilemekti. Ama bireyi tarihsel ve toplumsal çevresinden soyutlayarak ne kadar anlatabilirsiniz? Bu konuda, Sokurov, Zeki Demirkubuz’la aynı görüşte, tek farkları, farklı kaynaklara referans vermeleri. Demirkubuz “1001 Gece Masalları’nda söylenecek her şey söylenmiştir,” derken, Sokurov “İncil” de anlatılacak bütün hikayelerin anlatıldığını söyler. Sanatta yenilik imkansızdır. Sanat bitmiş bir binadır. İçine yeni bir sanatçı girebilir ama binada yapılabilecek yeni bir şey yoktur. 

Politik şuursuzluk 

Bu görüşlere bir yere kadar katılmak bence de akla yatkın. Nihayetinde Ödipal karmaşa gibi bir kavram da benzer bir biçimde, antik çağlardan beri aynı trajedilerin yaşandığına işaret eder. Fakat Sokurov’un, gücün doğasına dair yaptığı ‘sinematik tetralojisinde’ Hitler’i, Lenin’in, Lenin’i de Japon İmparator Hirohito’nun (“Güneş’) izlemesi, epey bir politik şuursuzluğa işaret ediyor. İki faşistin (Hitler ve Hirohito) arasında bir devrimci (Lenin) var ve Sokurov hepsini “hayatlarının kumarını kaybeden büyük kumarbazlar’ başlığı altında birleştiriyor. 

Dörtlemenin son filmi olan “Faust”, Sokurov’un bugüne kadar sinema festivallerinde elde ettiği en büyük başarıyı yakaladığı filmi oldu. “Faust” un Venedik’te Altın Aslan’ı kazanmasına hayret edenler olduğu gibi, jüri başkanı Darren Aronofsky gibi hayatlarının filmi olduğuna, seyrettikten sonra hayatlarının değiştiğine inananlar da var. “Faust” anonim bir halk hikayesinden kaynaklanıyor. Yazılı ilk versiyonları 1587’ye uzanıyor. Christoph Marlow, 1593-94’te “Doktor Faustus” adlı eserini yayımlıyor. Filme temel teşkil eden eser ise, yaratım süreci Johann Wolfgang von Goethe’nin neredeyse bütün hayatına yayılan ve 1832’de tamamlanan meşhur “Faust”u. Sokurov’unki serbest bir uyarlama, Goethe’nin eserinin daha çok ilk bölümüne dayanıyor. “Faust”un, Sokurov’un genel çizgisinden farklı bir yanı var, o da filmin çok yoğun diyalog içermesi ve durdurak bilmeyen kamera hareketleri. Filmin kameramanı Bruno Delbonnel’in filmografisinde “Amelie” ve “Harry Potter ve Melez Prens / Harry Potter and the Half-Blood Prince” gibi filmler var. Sonuçta kolay izlenen bir film değil “Faust”, insanı sarhoş eden bir yanı var. Fakat, gerçekten de garip, açıklanması zor bir rüya gibi insanın aklında kalıyor film. Zaten rüyaya benzerlik de Sokurov filmlerinin temel özelliklerinden biri. 

Dörtlemenin özünü Sokurov, Goethe aracılığıyla şöyle ifade etmiş: “Kötülük yeniden üretilebilir bir şeydir ve Goethe bunu şöyle formüle etmiştir: ‘Mutsuz insanlar tehlikelidir’.” Hayatında hiç komedi filmi yapmamış ve gülümseyen bir resmine pek de rastlanmayan Sokurov için de aynı şey söylenebilir belki. Ya da belki de insanlığın büyük çoğunluğu için.. 

Tarih: Ocak 2016

Gazete/Dergi: Milliyet Sanat

Son yılların en tartışmalı Altın Palmiye seçimi ”Dheepan”, bu ay gösterime giriyor. Fransız yönetmen Jacques Audriard’ın yönettiği film, Sri Lankalı bir ailenin Fransa’da yaşadıklarını konu alıyor. 

Sri Lanka neresidir, haritada nerede yer alır diye sorulsa, “Dheepan” filmini seyretmeye giden kültürlü seyircilerin bile çoğunun doğru cevabı vereceğinden kuşkuluyum. Bir zamanlar Seylan 

diye tanıdığımız ve çayı meşhur olan bu ülke Hindistan’ın güneyinde yer alan bir ada devlet. Yüzölçümü Türkiye’nin onda birinin altında. Ama iki resmi dili var. Çoğunluğu oluşturan Sinhalaların dili ve azınlık Tamillerin dili. Bir de tabii eski efendinin dili İngilizce konuşuluyor adada. 

Ama dilleri resmen kabul edilmiş olsa da Tamiller bağımsızlık istemiş. Bu bağımsızlık mücadelesi Tamil Kaplanları adlı örgütü yaratmış. Uzun süren iç savaş çok kanlı bir şekilde 2009’da bastırılmış. Kaplanlar yenilmişler. Tamil Kaplanları, Batı’da terörist bir örgüt olarak tanımlanmış; bastırılmalarının çok kanlı oluşuna belki de bu yüzden gözünü kapatmış ‘özgür dünya’. Jacques Audiard’ın yönettiği “Dheepan”, bütün bunlardan söz etmiyor aslında. Ama bütün bunlarla ilgili de bir yandan. Film Sri Lanka’dan Fransa’ya iltica eden eski bir Tamil savaşçısını anlatıyor ve onun adını taşıyor. Dheepan, ailesini ve yoldaşlarını iç savaşta birer birer kaybettikten sonra, mücadeleye devam etmenin anlamsızlığına hükmediyor. İltica edebilmek için apolitik bir aile gibi görünmenin faydalı olacağına karar veriyor, daha önceden hiç tanımadığı Yalini adlı bir kadınla eş rolü yapıyorlar. Resmi tamamlamak için de akrabalarının baktığı İllayal adlı yetim bir kız çocuğu buluyorlar. Bu ailenin oluşum süreci şipşak diyebileceğimiz bir hızla anlatılıyor filmde. Fransa’ya yerleştikten bir süre sonra Dheepan mafyanın hakimiyetindeki bir sosyal konut kompleksinde kapıcı olarak iş buluyor. Yalini ise hasta bir eski mafya üyesinin bakıcılığını üstleniyor. Yalini, bir femme fatale gibi kendi çıkarının peşinden koşarken hem Dheepan’ı tavlıyor hem de mafya lideriyle flört ediyor. Evlatlıkları kıza hiç önem vermediğini de belirtmek lazım. Yalini’nin üzerinden bornozunu düşürüp, çapkın bakış larla Dheepan’ı yatağa davet ettiği bir de sahne var ki, değme femme fatale’e parmak ısırtır. 

Dheepan bir gün eski politik liderlerinden biriyle karşılaşır. Tek gözlü, çirkin bakışlı bu adam artık politikadan kopmuş olan Dheepan’ı, ‘titreyip kendine dönmediği için döver. Seyirci olarak, hepimiz, Dheepan’ın politikadan elini ayağını çekmiş olmasına çok seviniriz. Tamil Kaplanları belki terörist sıfatını hak eden bir örgüttü ama Dheepan neye isyan etmişti, neden mücadele etmişti, hiç öğrenemediğimiz gibi artık bir önemi de kalmamıştır. 

Dheepan’ın politik öfkesi bitse de, içindeki şiddet eğilimi bitmiş değildir. Sosyal konut kompleksindeki mafyanın tavırlarına sinir olan ve zaten de mafya lideriyle Yalini’nin ilişkisini kıskanan Dheepan, herkesi hizaya getirmeye karar verir. Herkes derken mafyayı ve kadını olduğuna karar verdiği Yalini’yi kastediyorum! Dheepan, Sri Lanka’dan nasıl getirdiğini (akla “Kill Bill” geliyor) bilmediğimiz palasını çıkarır ve… Filmin bundan sonrasının, ikisi de faşizanlıkla suçlanmış “Taxi Driver / Taksi Şoförü” ve “Death Wish” filmlerine sık sık benzetildiğini söyleyeyim. 

TOPLUMUN KENARINDA KALMIŞ KARAKTERLER 
“Dheepan”ın yaratıcısı Jacques Audiard’ı son 3 filmiyle tanıyorum: “Un prophète / Bir Peygamber”, “De rouille et d’os / Pas ve Kemik” ve şimdi de “Dheepan”. Audiard kesinlikle stil sahibi bir yönetmen. Filmlerinin seyirciyi içine alan bir ritmi var. Toplumun kenarda kalmış, sesi pek duyulmayan karakterlerine de özel ilgisi var yönetmenin. “Bir Peygamber”de genç bir Arap, “Pas ve Kemik’te bir sokak dövüşçüsü, “Dheepan”da ise Sri Lankalı göçmenler ön planda. Ama Audiard’ı asıl ilgilendiren başka bir şey. Bir defa yönetmen, şiddete meyyal ve şiddeti çok iyi uygulayabilen karakterlere bir hayranlık duyuyor. Bu karakterlerin marjinaller, esmerler olması belki de onlara mistik ve bir ölçüde de siyaseten doğru bir hale ekliyor. Bu marjinal kahramanlara inanmak da belki bu yüzden daha kolay oluyor. 

Şiddeti estetize ederken bir yandan da son derece ortalama bir hayatı vaaz ediyor Audiard. Kahramanlar şiddetin içinden bilinmeyene değil, tam da bilinene ulaşıyor. Kendi ailelerini kuruyorlar. Zaten şiddetlerinin de siyasi bir içeriği yok, bireysel bir içeriği var. Filmlerinin kahramanlarının rakipleri, hem “Bir Peygamber”de hem de “Dheepan”da mafya üyeleri, yani kötüler. Dolayısıyla kahramanların şiddeti de haklı bir şiddet gibi görünüyor ama böylece kazanan şiddet oluyor! Dheepan’ın filme politik bir karakter, bir Tamil Kaplanı olarak başlamış olmasının, onun savaş sanatına hakimiyetini açıklamaktan başka bir işlevi yok. Audiard’ın filmi anti-politik, şiddet sempatizanı ve maço bir film. Şiddet erbabı erkeklerin, herkesi pataklayıp ailelerini kurdukları Audiard filmleri bana bir şey vermiyor. Mesele politikayı reddedip aile kurmaksa, bunun için cehennemin içinden geçmeye de gerek yok zaten. 

ŞAŞKINLIK YARATAN BİR ALTIN PALMİYE 

Yönetmenin, terörist diye adlandırılan bir örgütün elemanını filminin kahramanı yapması ve seyircinin ona sempati duymasını sağlamasında cesur bir yan var belki. Ama şöyle bakanlar çıkabilir ve çok da haksız olmazlar: “Bu adamların iltica etmelerine izin vermemek gerekir çünkü gördüğünüz gibi kendileriyle birlikte şiddetlerini de ülkemize getiriyorlar!” Paris’teki son eylemleri yapanlardan en az birisinin Yunanistan üzerinden Fransa’ya geçmiş bir Suriyeli olması, böyle diyenlerin eline ciddi bir koz verecektir. 

Cannes’da Altın Palmiye kazanan filmler genellikle başka forumlarda da yılın en iyi filmi seçilir. Mallick’in “The Tree of Life / Hayat Ağacı” ve Haneke’nin “Amour / Aşk”ı mesela böyledir. Ama Dheepan için böyle bir şey söz konusu değil. Filmin Altın Palmiye’yi kazanması şaşkınlıkla karşılandı zaten. Yılın en iyi filmleri listelerinin belli olmaya başladığı şu günlerde “Dheepan”ı herhangi bir listede göremedim. Cannes’da “Dheepan”a ödül veren jürinin başkanlığını yapan Coen Kardeşler’e de birkaç söz etmekte fayda var. Coen’ler hiçbir zaman en hümanist yönetenler olarak anılmadılar. Karakterlerine böceğe bakar gibi bakmakla, mesafeli ve alaycı olmakla eleştirildiler. Ama “Death Wish”e benzetilen yanları olan bir filme büyük ödül vereceklerini de düşünmezdik. Coen Kardeşler beni bu yıl bir kez daha hayal kırıklığına uğrattılar: Spielberg’in fazlasıyla propaganda kokan “Bridge of Spies / Casuslar Köprüsü’ne senarist olarak imza atarak! Hadi propaganda filmi yargıma katılmayın ama fazlasıyla mainstream (ana akım) bir film değil miydi “Casuslar Köprüsü”? Son olarak “Dheepan”ın hayal mi gerçek mi olduğu belli olmayan finaline, fazla açık etmeden değinmeli. Bu sahne hayalse ne anlatıyor, gerçekse ne? Galiba sadece Audiard biliyor bu sorunun cevabını. Ama cevabı ne olursa olsun bana çok da anlamlıymış gibi gelmiyor.  

Tarih: Ekim 2013

Gazete/Dergi: Milliyet Sanat

ALFONSO CUARON’U kategorize etmek çok zor. Onun için Meksikalı film yönetmeni diye söze başlamak bile pek bir anlam içermiyor. Meksika’da, İngiltere’de, Fransa’da, Amerika’da ve en son ‘uzay’da film çeken bir yönetmeni belirli bir ülke sineması ile sınırlamak, kategorize etmek pek anlamlı değil. Ama evet, Cuaron 1961’de Meksika’da doğmuş, orada yetişmiş ve orada felsefe ve sinema eğitimi almış. Milliyetçi mi dersiniz mi, ulusalcı mı, nasıl adlandırırsak adlandıralım, Meksika’daki egemen ideolojiyle uyum sağlamadığı için sinema eğitimi yarım kalmış. Çünkü Cuaron arkadaşlarıyla birlikte ilk filmlerini İspanyolca değil de İngilizce çekme cüretinde bulunmuş. Okuldaki radikal öğrencilerle takılmış, onlardan etkilenmiş ama radikal öğrencilerin propaganda sinemasına meylini paylaşmamış. O çevreden uzaklaşırken politikadan uzaklaşmamış fakat. İyi sinemayla da mesaj verilebileceğini, hatta daha iyi verilebileceğini düşünmüş. 

Düşünmüş düşünmesine de, sinema okulundan atıldığında Cuaron film çekme umutlarını çoktan yitirmiş bir haldeymiş. Üstelik bir de baba olduğu ve hayatını kazanması gerektiği için bir müzede çalışmaya başlamış. Ama talih yüzüne gülmüş, sinema dünyasına basit teknik işler yaparak yeniden adım atabilmiş. Asistanlık filan derken, ilk filmi “Solo Con Tu Pareja / Sadece Partnerinle”nin (1991) senaryosunu yazmış. Talih bir ikinci defa gülmüş Cuaron’un yüzüne ve devletin destek verdiği filmlerden birinin yönetmeni, projesini geri çekince “Sadece Partnerinle”nin yolu açılmış. 

Epey bir gecikmeyle Meksika’da vizyona giren “Sadece Partnerinle” gişede büyük başarı kazanmış, Toronto Film Festivali’nde gösterilmiş ve Sydney Pollack’ın dikkatini çekmiş. Pollack’ın daveti üzerine Amerika’ya giden Cuaron, başından beri filmin asıl sahibi kendileriymiş gibi davranan, filme finansman sağlamayı büyük bir lütufmuş gibi gören Meksika Sinematografi Enstitüsü’ne (IMCINE) tabir-i caizse ‘ne Meksiko’nun tacos’u, ne bürokratın yüzü’ deyip, devletle iplerini koparmış. Bir daha da devletten bir kuruş yardım almamış. Pollack’ın yürütücü prodüktörü olduğu ”Fallen Angels” dizisinin film noir tarzındaki bir bölümünü çekip, başarılı olunca Hollywood’un kapıları Cuaron’a açılmış. İlk olarak eleştirmenlerin çok beğendiği ama gişede pek başarılı olmayan “Küçük Prenses / A Little Princess” (1995) adlı filmi çekmiş Cuaron, Amerika’da. Kendisinin de en sevdiği film olduğunu söylediği “Küçük Prenses’in ardından da “Büyük Umutlar / Great Expectations”…. Cuaron’u biz de bu filmle tanıdık. Açıkçası bizim için pek iyi bir başlangıç değildi. Kötü bir senaryodan belki de ancak bu kadarı yapılabilirdi. 

Cuaron, Meksika’da tanıdığından farklı bir tür sansürle Amerika’da tanışmıştı. Meksika’da devlet her şeye burnunu sokarken Amerika’da da yapım şirketleri her şeye karışıyorlardı. Parayı veren her yerde düdüğü de çalmak istiyordu, nihayetinde. Cuaron, az çok Hollywood’da çalışmış olmanın güveniyle Meksika’ya döndü ve bir finansörün desteğiyle ilk başyapıtı sayılan “Ananı Da/Y Tu Mama Tambien” (2001) çekti. Filmin sınırlayıcı bir rating alması, Cuaron’a filmin propagandasını yapma fırsatı verdi. Aslında bu ratinglerin hiçbir pratik manası yoktu Meksika’da. Bilet aldıktan sonra, kimse sinema salonuna girenin yaşını sormazdı. Sansüre uğradığı ve mağdur edildiği iddiasıyla mahkemeye başvuran Cuaron, hem filminin sıkı bir reklamını yaptı, hem de yurtdışında film çekmesinin meşruluğunu kanıtladı. 

HARRY POTTER HAMLESİ 

“Ananı Da” büyük iş yaptı. Oscar’a aday oldu, hem de yabancı film kategorisinden değil, yerli film kategorisinden. Meksika’nın resmi adayı olamamıştı muhalif film. Ama işin gerçeği film ABD’de de 17 yaşından küçüklere sınırlandırıldı. Ve fakat yine de hem Oscar’larda hem de Venedik’te En İyi Senaryo Ödülü’ne aday oldu: Venedik’te kazandı da. Cuaron, tekrar Hollywood’a döndü ve yine kendisinden beklenmeyen bir filme imza attı: 2005 tarihli “Harry Potter ve Azkaban Tutsağı / Harry Potter and The Prisioner of Azkaban”! Dizinin sinematografik açıdan en iyisi olduğu kabul edilen film, yine de bir marka’nın parçasıydı ve artık ‘auteur’ diye kabul edilmeye başlayan Cuaron’dan beklenen bir hamle değildi. 

Cuaron şaşırtmaya devam edecekti. Geçmiş filmleriyle doğal olarak ortak noktalar içermesine rağmen 2006’da “Son Umut / Children of Men”le Cuaron, kendisini birçok açıdan aşan bir filme imza attı. Cuaron’un filmografisinde köşe taşı sayılabilecek 3 filme, “Sadece Partnerinle”, “Ananı Da” ve “Son Umut”a baktığımızda neler söylenebilir? “Sadece Partnerinle” bir ilk film olarak başarılı olsa da açıkçası pek de iyi bir film değil. Bir tür romantik komedi olan filmin ilkel bir komedi anlayışı olduğu bile söylenebilir. Tamamen ticari amaçlı yapılmış gibi görünen film, Tomas Tomas adlı bir çapkın reklamcının maceralarını anlatır. Tomas her güzel kadını, özellikle de bu kadın başka bir erkeğinse, tavlamak yönünde engellenemez bir arzu duvar. Gerçi Tomas, 

cinsel ilişkinin kendisinden çok, o ilişkiyi hayal etmekten zevk duyar. Bir kadını röntgenlerken aldığı hazzı, cinsel ilişki sırasında almaz. Bir kadını elde ettiği anda, o kadınla işi de biter aslında, gözü yeni fethedilecek kalelere yönelir. Tomas, üniformalı kadınlardan özellikle hoşlanır. Bu kadınlar bir tür otoriteyi, anneyi temsil ederler muhtemelen. Film aslında üniformalı kadın fantezilerini sömürmekten de geri durmaz. Ama filmin finali bir romantik komediden beklenmeyen bir niteliğe sahiptir. Hayalindeki kadınla evlenmesi Tomas’ı değiştirmez, kahramanımızın yakında yeniden ‘av’a çıkacağını ima eder filmin finali! 

ANNE FİGÜRLERİ 

“Ananı Da” adı üstünde anne figürüne yönelik bir cinsel saldırganlık tehdidini almıştır kendisine ad olarak. İki delikanlı, kendilerinden yaşça büyük ve evli bir kadınla, işsiz bir sahilde tatil yapmak üzere yola çıkarlar. Delikanlılar hem kadını röntgenlerler, hem de ikisi birden kadınla sevişirler. Ve hatta bu sevişme birbirleriyle sevişmeye de evrilir. Ve o noktada üçlünün ilişkisi de sona erer. Film ön planda bu üçlünün hikayesini anlatırken arka planda, sınıfsal farkları ve yoksulluğun sonuçlarını da bir anlatıcı aracılığıyla gündeme getirir. 

Bir evrensel anne figürü de “Son Umut’ta karşımıza çıkar. Film bir distopyadır ama aslında anlattığı tam da bugündür. Fütüristik alet edevat yoktur filmde. Ama Guantanamo, Ebu Greyb benzeri manzaralar, mülteci sorunu, ‘demokrasi’nin simgelerinden İngiltere’de totaliter ve militer bir rejimin hüküm sürmesi, derin sınıfsal farklılıklar bize günümüzün gerçekliğini anlatır. Birinci dünya ile üçüncü dünya hem birbirine karışmış, hem de çatışma halindedir. İnsanlar kısırlaşmış, çocuk yapamaz yani gelecekten bir şey bekleyemez hale gelmiştir. Clive Owen’ın canlandırdığı filmin yorgun kahramanı dünyada 18 yıldan beri hamile kalan ilk kadını, ilk anne adayını kurtarma misyonunu üstlenir. Bu filmde de dışarıdan seyretme yani bir tür röntgenciliğin olduğundan söz edebiliriz. Ve hiç kuşkusuz filmin erkek kahramanı bu anne adayından cinsel olarak da etkilenmiştir. “Son Umut”un aksiyon sahneleri ki filme klasik anlamda bir aksiyon filmi demek zordur, sinema tarihine geçecek kadar iyidir, hatta mükemmeldir. Cuaraon daha önce de kullandığı uzun, kesintisiz ama durağan olmayan planları burada mükemmelleştirir. Zizek filmi yorumlarken asıl umutsuzluğun, insanların tarihsizleşmesi, köksüzleşmesi olduğunu söyler. Michelangelo’nun ünlü Davut heykeliya da Picasso’nun “Guernica”sı bir özel koleksiyoncuya aittir artık. Bağlamından kopmuş, anlamsızlaşmıştırlar. 

Cuaron bu yılki Venedik Film Festivali’ni açan “Yerçekimi / Gravity’e imza attı son olarak. Filmin Oscar’a aday olacağı konuşuluyor ve Venedik’in gelmiş geçmiş en iyi açılış filmlerinden biri olduğu söyleniyor. Uzay boşluğunda bir başlarına kalan bir kadın (Sandra Bullock) ve bir erkek astronotun (George Clooney) hikayesi, izleyenleri büyülemiş gibi gözüküyor. Sinema dünyasının bu ticari açıdan en başarılı ‘auteur’ünden her şey beklenir.

Tarih: Aralık 2012

Gazete/Dergi: Milliyet Sanat

Bu ay 9 yıllık bir aradan sonra çektiği yeni filmi “Ben ve Sen / lo e Te” gösterime giren Bernardo Bertolucci’nin hep gençlere ve yeniyetmelere ilgi duyan bir yönetmen olduğu göze çarpıyor. 


“ÇÖLDE ÇAY”IN DVD’sinin ekstralarında yer alan John Malkovich röportajinda ünlü oyuncu İtalyan yönetmen Bernardo Bertolucci hakkında şöyle söylüyor: “Bertolucci çok karmaşık biri… Ama aynı zamanda çok da çocuksu biri. Bu çocuksuluğu korumuş çok az insan vardır.” 

Malkovich’in ağzından Bertoluccinin çocuksu olduğunu duyduğumda ilk anda biraz şaşırdım ama sonra filmlerini düşününce şaşırdığıma şaşırdım. Bertolucci hep gençlere ve yeniyetmelere ilgi duydu. Son filmi “Ben ve Sen Io e Te”de 14 yaşındaki bir delikanlıyı ve onun ablasını filmin merkezine alıyor. Üstelik bu delikanlı, filmin belki de en akılda kalan sahnesinde annesine “Bir oğlun annesiyle sevişmesi neden mümkün değil?” sorusunu soruyor. Ödipal karmaşanın tam kalbinde yatan da bu ensest problemi zaten ve yetişkin biri olmak ya da olmamanın kilidini bu problem açıyor. Bertolucci, bu meseleyi daha önce de “Ay / La Luna”yla ele almış, anne ile 15 yaşındaki oğlu arasındaki ensest ilişkiyi anlatmıştı. Anneyle yatmak istemekten daha çocuksu ne var ki? 

PSİKANALİZE MERAKLI 

Bertolucci’nin psikanalize merakı da bilinen bir gerçek ve bunun ardında büyük ihtimalle kendi büyümemişliği var. Bertolucci’nin “Ben ve Sen”den önceki son filmi “Düşler, Tutkular ve Suçlar / The Dreamers”, 20’li yaşlarının başlarındaki gençlere dairdi. Yine ensest güçlü bir motifti filmde ve ilk cinsel deneyimler anlatılıyordu. “Çalınmış Güzellik / Stealing Beauty”, 19 yaşındaki bir genç kızın, Amerikalı Lucy’nin (Liv Tyler) ilk cinsel deneyimiyle ilgiliydi. Bu filmde de baba kızının yarı çıplak bir tablosunu yaparken ensestin kokusu kesif biçimde duyulur. “Paris’te Son Tango / Last Tango in Paris”in kadın kahramanı da Lucy ile aynı yaşlardadır; Maria Schneider’in canlandırdığı Jeanne 19 ya da 20’sindedir. “Küçük Buddha”nın kahramanı, adı üstünde zaten, küçük bir çocuktur. En büyük filmi “Son Imparator / The Last Emperor” da ise kahramanını çocukluğundan itibaren izler. 

BÜYÜYEMEMENİN BEDELİ 

Yabancılaşma ve iletişimsizlik, aşkın imkansızlığı Bertolucci’nin en iyi anlattığı temalar. Bertolucci, kahramanlarını yabancı oldukları mekanlara götürmeyi sever. Böylece yabancılaşma ve iletişimsizlik elle tutulur, gözle görülür hale gelir. Paris’te Son Tango’nun Paul’ü kendi hayatını anlatırken, bir gezginin, yersiz yurtsuz birinin hayatından söz eder. Amerikalıdır Paul, boksörlük yapmış, bongo çalmıştır. Güney Amerika’da devrimci, Japonya’da gazeteci olmuştur. Tahiti’de Fransızca öğrendikten sonra, Paris’e yerleşmiştir sonunda. “Çölde Çay”da John Malkovich’in canlandırdığı Amerikalı Port kendisi ve eşini turist değil ‘seyyah’ olarak tanımlar. Turist ona göre, bir yere gelir gelmez evine dönmeyi isteyen kimsedir. Oysa onlar, gittikleri yere yaşamak için giderler ve uzun süre belki de ölene kadar kalırlar. Paul ve Port, iki Amerikalı seyyah gittikleri bu yerlerde ölürler de hakikaten. Geri dönmezler turistler gibi. “La Luna”nın anne oğlu da, Avrupa’da seyahat eden Amerikalılardır. Bertolucci’nin bir başka Paris’teki Amerikalısı da “Düşler, Tutkular ve Suçlar”daki genç Matthew’dır. “Çalınmış Güzellik”in Lucy’si ise İtalya’da aşkı arayan Amerikalı bir genç kızdır. 

SİMETRİK FİLMLER 

Fakat yine “Paris’te Son Tango” ve “Çölde Çay”a dönelim. Bu iki film sanki birbirlerinin simetriğidir bazı açılardan. “Paris’te Son Tango’yu yeniden izlediğimde filmin kadın düşmanı denilebilecek bir tonu olduğunu da düşündüm ilk defa. Oysa bu film efsanevi kadın eleştirmen Pauline Kael tarafından yüzyılın en büyük sanat olaylarından biri sayılmış, Stravinsky’nin “Bahar Ayini” müzik için neyse ”Paris’te Son Tango”nun da sinema için o anlama geldiğini yazmıştı. Beni de derinden etkilemiş bir filmdir. Bu filmde Paul ölü karısının başında şöyle der, “Bir 

200 yıl bile yaşasa, karısının hakikatini (gerçek doğasını) keşfedemez. Evrenin sırlarına vakıf olabilirim ama senin gerçeğini asla kavrayamayacağım. Asla!” 

“Çölde Çay”da filme kaynaklık eden kitabın yazarı Paul Bowles’ın sesi duyulur bir an bir sahnede. Bowles, Kit’i (Debra Winger), kocası Port’un aralarındaki gerilimi azaltma ve iletişim kurma çabalarına yanıt vermemekle suçlar. Üçlü aşk ilişkileri vardır bu filmlerde, iki erkek ve bir kadından oluşan. “Paris’te Son Tango”da Paul intihar eden karısını hayattayken başka bir erkekle paylaşmıştır. Daha sonra ilişkiye geçtiği Jeanne’in ise bir nişanlısı vardır. Paul, birlikte olduğu kadınları paylaşma durumundadır hep. “Çölde Çay”da da benzer bir üçlü ilişki var. Port ve Kit’e yolculuklarında bir başka erkek, yakışıklı ve genç George eşlik eder ve George, Kit’le bir gece geçirmeyi de başarır. 

İki filmde de eşlerden biri ölür. “Son Tango”da filmin sonunda Paul de ölecektir ama önce Paul’ün eşinin intiharı gerçeğiyle tanışır seyirci. Paul’ün ruh halini belirleyen bir olaydır bu. Paul iletişim kuramadığı bu evlilikten sonra, iletişim olmayan bir ilişkiye girer. Henüz ergenlikten çıkmış Jean’la ilişkisinde homurdanmayı, iletişim biçimi olarak önerir, adını söylemez ve ilişkiyi eve (bir nevi çöl) hapseder. “Çölde Çay”da bu kez erkeğin yani Port’un ölümünden sonra Kit

bir Bedevi delikanlıyla, çocuk yaştaki bir Arap’la ilişkiye girer. İlişkide seks dışında bir şey yoktur, ortak bir dil ise aranmaz bile. Bertolucci bize sanki aşkın ne toplum içinde ne de toplum dışında bulunacağını anlatmak ister. Filmlerin kahramanları yetişkinlerle iletişim kuramadıklarında, birey olarak görmedikleri çocuksu eşlere yönelirler ve bu eşlerle iletişim kurmazlar. Böylece kendileri de çocuklaşırlar. Ama toplumsalın dışına kaçış yine toplum tarafından emilmeyle sona erer. Gerçeklik ilkesi haz ilkesini yener ama bu aynı zamanda bireyin de yok oluşu olur. Bütün bu varoluşsal ya da varoluşçu bunalımların ardında bir türlü tatmin edilemeyen ve aşılamayan ensest arzusu olduğunu düşünebiliriz. Yetişkin olamayan ama çocukluğa da dönemeyen bireyler… 

“Ben ve Sen”de de toplum dışına kaçan, kendi çölünü yaratan bir delikanlı var. Sanki annemle sevişemiyorsam, batsın bu dünya’ der gibidir 14 yaşındaki asosyal Lorenzo. “Teslimiyet Besieged”, *Paris’te Son Tango” ve “Düşler Tutkular ve Suçlar”ın kahramanları gibi o da kendisini kapalı bir mekana hapseder; okul gezisine katılıyorum diye annesini kandırarak bodruma saklanır. Ama Lorenzo’nun asosyalliği, ablasının (anne ayrı, baba ortak) gelişiyle bozulur. Filmin soundtrack’inde David Bowie’yi “Space Oddity’yi İtalyanca (Ragazzo Solo, Ragazza Sola) söylerken duyunca şaşırmayın! 

Bertolucci bu kez pek etkileyici bir film yapamamış ne yazık ki. Nedeni, yaklaşık 10 yıldır sinemaya ara vermiş oluşu mudur yoksa sırt ağrılarının sonunda onu tekerlekli sandalyeye mahkum hale getirmesi midir bilemiyoruz ama Bertolucci’de bir form düşüklüğü var. Yine de bir Bertolucci her zaman bir Bertolucci’dir’ ve kim bilir belki de filmin ikinci bir seyredişte vakıf olacağımız derinlikleri vardır. Başa dönecek olursak, çocuksuluğu konusunda Bertolucci de en azından kuşkuda. “Ben ve Sen”in basın bülteninde neden gençlere ilgi duyduğunu anlatmaya çalışırken “Belki de ben de durdurulmuş bir büyüme vakasıyım” diyor! 

Tarih: 1 Ekim 1994

Gazete/Dergi: Express

‘Taş Devri’, bizim 70’lerde televizyonda izlemeye başladığımız bir çizgi film dizisi. Ama Amerikan yaşamındaki yerini 1960’larda almış. Ucuza üretilen bir diziymiş’ Taş Devri’:  Yarım saatlik bir bölümü 7 dakikalık bir film maliyeti ile kotarmak zorundaymış William Hanna ve Joseph Barbera. Buna rağmen, esprili diyalogları sayesinde dizi büyük başarı kazanmış.  80 ülkede ve 22 dilde gösterilmiş. Şu anda sinemalarda gösterilen ’Taş Devri’ ise TV dizisinin gerçek oyuncularla çekilmiş bir versiyonu. Filmin yapımcıları arasında Steven Spielberg’in de adını görüyoruz (jenerikteki adıyla Steven Spielrock). Yani bu kez masraftan kaçınılmamış. 45 milyon dolara mal olan filmin senaryosunun yazımında 32 mizah yazarı görev almış. Buna rağmen, filmin pek de güldürdüğü söylenemez; neyse yine de başarısız bir film değil ‘Taş Devri’. ABD’deki hasılatı 6 haftada 114 milyon dolar. Ayrıca filmde Rock Donald’s adıyla görülen McDonald’s firmasından da 45 milyon dolar destek alınmış.  bir 100 milyon dolar da Çakmaktaşbebekleri, kravatları ve ve vitamin haplarının pazarlanmasıyla gelmiş. Filmin listelere girmeyi başaran müziği de REM’in hemşerileri, eksantrik B-52’s (Filmdeki adlarıyla BC52’s) topluluğundan. B-52’s’un ‘The Flintstones’ şarkısının filmin başarısında önemli bir payı var. Filme katkıda bulunanlar arasında, Muppet’ların yaratıcısı Jim Henson’ın şirketiyle ‘Jurassic Park’ filminin bilgisayar programlama ekibi de bulunuyor. ‘Taş Devri’ 1960’lı yılların başındaki Amerikan Hayatının bir parodisi. Televizyonu bir eğlence aracı olarak en görkemli dönemini yaşadığı (Uzay Yolu, Kaçak, Bonanza gibi dizilerin herkes tarafından merak ve heyecanla izlendiği o yıllar…),  elektrikli ve elektronik aletlerin hızla gündelik yaşama girdiği, ayın fethedildiği, teknolojik ilerleme ve tabii çalışma ile herkesin günün birinde istediği yere ulaşacağına inanılan 60’lı yıllar… Bugünden bakıldığında Taş Devri kadar eski bir dönem.

 Çakmaktaşlar da 60’lı yılların Amerikan ailesinin sahip olduğu teknolojik konforu yaşıyor. Bir otomobilleri var ama taban gücüyle çalışıyor, pikaplarında iğne görevini bir kuş görüyor, diafon görevi de bir başka kuşun, çöp öğütücüsü bir domuz, çim biçme makinesi ise dev bir istakoz. Fred Çakmaktaş’ın (John Goodman) en sevdiği alet ise tabii ki televizyon. Karısı Wilma’nın (Elizabeth Perkins), zenginleştikten sonra ‘kötüleşen’ kocasına kızıp, eşyaları kırıp devirmeye başlaması üzerine Fred’in en çok korumak istediği şey televizyon oluyor.

‘Taş Devri’nde esas atmosfer 1960’lar olsa da film yalnızca bu döneme gönderme yapmıyor. Çakmaktaşlar ve Moloztaşlar işçi aileleridir. Fred ve Barney (Rick Moranis) iki sıkı dost ve taş ocağında iş arkadaşıdırlar. Barney, Fred’e olan borcunu ödemek için İşçiler arasında yapılan bir sınavda kendi sınav kağıdını (daha doğrusu taşını) gizlice Fred’inkiyle değiştirir. Böylece hiç de parlak zekası olmayan Fred yönetici yardımcılarına getirilir. Barney ise işten atılır. Çakmaktaşlar zenginliğin nimetlerinden yararlanırken Barney ve Betty (Rosie O’Donnell) onların yanında sığıntı olarak yaşamak zorunda kalır. Bu arada para Fred’i de değiştirir. Fred Barney’e tepeden bakmaya başlar. Aslında, Fred de bir oyuna getirilmektedir. Tipik bir 80 li yıllar yuppiesi havasındaki şefi Cliff Vandercave (Kyle MacLachlan) ve sekreteri Sharon Stone şirkette yapmak istedikleri üçkağıtları Fred’e yaptırırlar. Cliff hem sahte faturalarla vurgunlar vurur, hem de şirkette kendi lehine önemli değişiklikler planlar. Otomasyona geçilmesiyle işçiler işlerini yitirirken, işten atma emirlerinin altında Fred’in imzası vardır. İşçiler ayaklanır, Fred’i asmak isterler. Son anda kurtulan Fred, Cliff’in oyununu bozar; yeni teknoloji imha edilir. Fred otomasyona geçişi engellerken, bir yandan da farkında olmadan yeni bir ürünü keşfeder: Beton.

Bütün bu sınıf çatışmasının, iyilerin, kötülerin dışındaymış gibi görünen asıl patron Slate, bir yandan Fred’in isteklerini yerine getirerek işçilere ücretli izin ve sigorta gibi haklar verirken bir yandan da ‘Taş Devri’nin Fred’in bu yeni keşfiyle sona erdiğini ilan eder. 

Sona eren yalnızca 60’lı yıllar değildir. Aynı zamanda bireysel hırsı göklere çıkaran 80’ler de sona ermiştir. Şimdi, sağlık reformları, sosyal harcamalar gibi vaatlerde bulunan (ama hiçbirini başaramayan) Clinton dönemidir. Teknolojik ilerlemeye bağlanan saf umutlar, sınıf atlama düşleri bitmiştir. Ama teknolojik ilerleme ne yaparsanız yapın devam edecektir. Filmin iyimser gibi görünen sonunda, aslında Fred ve benzerlerinin ve sonunun geldiği sessizce belirtilir. 

Tarih: 31 Aralık 1994

Gazete/Dergi: Ekspres

Bir başkaldırı biçimi olarak cinayet

Travis’i hatırlıyor musunuz? Martin Scorsese’nin 1976’da yaptığı Taksi Şoförü filminin kahramanıydı. Film bizde 1980’de gösterilmişti. Vietnam gazisi, yalnız bir adamdı Travis.

 Sevdiği kadından yüz bulamayınca kendince kötülere karşı savaş açıyor ve ortalığı kana buluyordu. Hedefi pezevenkler ve politikacılardı. Aslında doğrudan bir alıp veremediği yoktu öldürdükleriyle. O sırada karşısına onlar çıkmıştı, o kadar. Ama sonra cezaevini boylayacağına, medyanın da desteğiyle, küçük bir kızı pezevenklerin elinden kurtaran kahramana dönüştürülmüştü. Robert de Niro’nun olağanüstü oyunculuğuyla Travis’i sevmiştik. Gerçi Hollywood’un ‘yeni sağ’ denilen akımının temsilcilerinden Paul Schrader’ın senaryosu, ‘kendi adaletini kendin yap’ felsefesinin izlerini taşıyordu; ana Travis anlaşılır bir karakterdi ve çoğumuzun zaman zaman hayal ettiği bir şeyi yapmıştı: Baştan aşağı silahlanıp pisliğe karşı umutsuz bir savaş açmıştı. Öldürme eylemine karşı da olsa, Travis’e sempati duyuyordu insan.

Oliver Stone’un Katil Doğanlar’ının kahramanları Mickey (Woody Harrelson) ve Mallory’nin (Juliette Lewis) de haklı tepkileri var dünyaya. Mickey’nin babası, oğlunun gözünün önünde intihar ediyor, Mallory’ninki ise tam bir pislik, kızına tecavüz ediyor vs. Ama M & M’i Travis’ten ayıran çok şey var. Onlar öldürmeyi seviyorlar. Hiç seçici değiller, girdikleri yerde bir kişi hariç herkesi öldürüyorlar. O kişiyi de, yaptıklarını anlatması için bağışlıyorlar. Onlar medya çağının çocukları. Varlıklarını, yaşadıklarını başka türlü hissedemiyorlar. Televizyonda görülmek yaşamakla eşanlamlı onlar için.

Ve bunda pek de haksız sayılmazlar. Medya sayesinde kahramana dönüşüyorlar. Tıpkı Charles Manson gibi, Taksi Şoförü’nün Travis’i gibi.

M & M, Kuzuların Sessizliği’ndeki Hannibal Lecter (Anthony Hopkins) gibi öldürürken seçici değil, ama görece yakından tanıdığımız kurbanlarının biri hariç (o da kazara öldürülen Kızılderili), hepsi sadece kendi çıkarını düşünen sevimsiz tipler. Öldürülmelerine kimse üzülmüyor. Dolayısıyla Lecter gibi, Mickey ve Mallory’ye de sempati duyuyoruz. Ama ya diğerleri, ya diğer kurbanlar?

Katil Doğanlar birçok kurumu da eleştiriyor: Hapishaneler, psikiyatri ve en başta da medya. Ama medyayı Mickey ve Mallory’yi kahraman yaptığı için eleştirirken, filmin kendisi de aynı şeyi yapıyor. Şiddeti sıradanlaştırıyor ve Mickey ve Mallory’yi kahramanlaştırıyor. Kuzuların Sessizliği’nin Hannibal Lecter’ı kahramanlaştırdığı gibi.

Yalnızlığını, çaresizliğini paylaşabildiğimiz, bütün fırtınanın ardından taksi şoförü olarak kalan biriydi Travis. Mickey ve Mallory ise, Lecter gibi mutlu ve özgür yeni maceralarına doğru uzaklaşıyor, filmin sonunda.

Stone’un üslubu ise daha çok bir video klip gibi. Aslında anlattıklarını bir videoklipte anlatsaydı daha iyi olurdu, çünkü hızlı temposuna rağmen Katil Doğanlar, kendisini tekrarlayan, sıkıcı bir film sonuçta.

Filmin olumlu yanları ise oyuncuları ve müziği. Nine Inch Nails’in beyni Trent Reznor’un Peter Gabriel’den, Nusret Fateh Ali Han’a, Leonard Cohen’den kendi grubuna kadar seçtiği 70’in üzerinde parça mükemmel bir fon müziği oluşturuyor.

Natural Born Killers

Taxi Driver

The Silence of the Lambs