Blog

TARİH:  28 Ocak 2005
GAZETE/DERGİ: Birgün

Ancak sırıtabiliyorsunuz

“G.O.R.A”da “ürün yerleştirme” diye tabir edilen reklam türünü kıyasıya eleştirmiştim. “G.O.R.A” başlangıçmış. Devamı da hızla geldi. Yaşadığımız kapitalist sistemde reklamın dışında kalmak çok zor. Bazı şeylerin sponsorsuz yürüyemediği aşikar ve püriten bir tavır almaya çalışmak manasız. Film festivali düzenleyecekseniz örneğin, sponsor bulmak zorundasınız. Bu tür festivaller olmasa kültürel ortamımızın çok daha geride olacağı tartışılmayacak bir gerçek. Seyretmeyi istediğim önemli bir sanatçı varsa, etkinliğin sponsorunun kimliği benim için çok da önemli değildir, gidip izlerim. Sonuçta sanat ürünüyle, reklam arasında ayrım yapmak, reklam sanat ürününün içine yedirilmemişse mümkün.
Bir de reklam yapmamanın imkansızlığı var. Blue-jean ya da spor ayakkabımızın üzerinde markası ve logosu yok mu? Kullandığımız bir sürü şeyin bir yandan da reklamını yapmıyor muyuz? Bir sanat eserini reklamdan arındırmak nasıl mümkün olsun, kendimizi arındıramazken? Cevabını bilmiyorum, yani en azından sosyalist olmayan bir düzen içindeki cevabı.

Fakat yine de sanat ürünüyle reklam arasında azami bir ayrım yapmaya çalışmak lazım. “Reklam Yerleştirme” bir Türk keşfi değil elbette ama bu işin -özür dilerim- b.kunu çıkartmak Türk sinemasına nasip oldu. Bu yıl kör gözüm parmağına film içi reklamı Hollywood sinemasında bir tek “Ben, Robot”ta gördüğümü hatırlıyorum. Sonra Türk filmleri sahneye çıktı:”G.O.R.A”, ardından “Hırsız Var” ve şimdi de “Şans Kapıyı Kırınca”. (“Gönül Yarası” da yaptı ama hiç olmazsa usturuplu yaptı.) Bu iki film de utanmazca, işportacı tavrıyla ürünlerini meydana seriyorlar. 
“Hırsız Var” ve “Şans Kapıyı Kırınca” büyük paralar harcanarak ve büyük paralar getirmesi umuduyla yapılmış filmler. İkisi de güldürme amaçlı yapılmış ama Cem Yılmaz gibi bir elemandan yoksunlar. “G.O.R.A”nın çok eleştirilecek yanı vardı ama güldürdü mü sıkı güldürüyordu. Cem Yılmaz’ın Arif karakteri sıkı bir gözlemin ürünüydü. “Hırsız Var”da da birçok güncel Türk insanı tipi var ama hiçbirinde bir soyutlama yok. Haluk Bilginer rolünü olabildiğince iyi oynuyor ama bilinen bir tiplemeye yeni bir şey de katmıyor. Film büyük bir harala-gürele içinde, hiçbir iz bırakmadan ve güldüremeden geçip gidiyor. Sanki mafya mensupları, bazı top modeller ve sosyetik şahsiyetlerin gittiği, zevksiz bir tekno müziğin yüksek volümde çaldığı bir kulübe yanlışlıkla girmişiz ve bir türlü çıkamıyormuşuz duygusuyla seyrettik filmi. 

“Şans Kapıyı Kırınca” “Hırsız Var”a kıyasla daha derli toplu, görsel açıdan daha üslup sahibi bir film. Ama gel gör ki o da bomboş. Birkaç kez sırıttırmayı başarıyorsa da bütün marifeti bunla sınırlı. Küfürler ve “nah” yapma hareketleri filan da “G.O.R.A”nın “düzeyinin” altında. Harcanan bunca paraya yazık.

TARİH:  7 Ocak 2005
GAZETE/DERGİ: Birgün

ÖLEN BİR KÜLTÜR ÜZERİNE…

Bir Yavuz Turgul filmi, onu başkalarından ayırt eden belirli özelliklere sahip olarak dünyaya gelir. Bu konuda Altyazı dergisinin son sayısında yayımlanan Övgü Gökçe ve Berke Göl’e ait yazıyı sinema meraklısı herkese tavsiye ederim. “Gönül Yarası” da bu özellikleri taşıyan tipik bir Turgul filmi. Kuşaklar, kültürler, dünyalar, hayat görüşleri arasındaki bir çatışmanın filmi “Gönül Yarası”, diğer Yavuz Turgul filmleri “Eşkıya” ya da “Muhsin Bey” gibi. Filmin asıl kahramanı Nazım (Şener Şen) yurtsever, solcu bir sülalenin bu nitelikleri taşıyan son temsilcisidir. Adını kimden aldığı, ailesi hakkındaki bilgiler ortaya döküldükçe netleşir. Nazım hayatını memleketini aydınlatmaya adamış, en uzak Kürt köylerinde ders vermiş (kendisi de Kürtçe’yi öğrenmiş), fişlenmiş, sorguya çekilmiş ama bildiği doğrulardan şaşmamış biridir. Ama tipik bir solcu hastalığından da mustariptir: Nazım çok yakınındakilerin dertlerine duyarsız kalır, ormana bakmaktan, kendi bakımına muhtaç bazı ağaçları göremez. Tarihe ve insanlığa karşı duyduğu sorumluluk, kendi kızının sağlığına karşı sorumsuzca davranmasını engellememiş, hatta bu duyarsızlığının bizzat nedeni olmuştur. Nazım öğrencileriyle kurduğu sıcak ilişkiyi kendi çocuklarıyla kuramamıştır. Oysa onların da kendi dünya görüşüne sahip olmalarını ne çok istemiştir… Çocuklarının isimlerini koyarken de babası gibi Nazım Hikmet’i örnek almıştır ama oğlu Memet (Güven Kıraç) babasının zıddına dönüşmüş, para dışında fazla bir şey düşünmeyen bir beyaz eşya bayii tüccarı olmuştur; kızı Piraye (Devin Özgür Çınar) ise duyarlı kişiliğine karşın Özal – Çiller prensi ruhunda bir bankacıyla evlenmeye niyetlenecek kadar da babasının dünyasına uzaktır. Nazım’ın sülalesinin son kuşağının artık egemen kültürden ayrılan bir niteliği kalmamıştır.
Nazım emekli olup, İstanbul’a döndüğünde ilk buluştuğu kişiler çocukları değil, mahalle arkadaşları olur. Bunlardan Takoz (Sümer Tilmaç) Nazım’a yaşayacağı bir ev kiralar, ayrıca taksisinde geceleri şoförlük yaparak geçinme olanağı sağlar. Takoz’un şahsında somutlanan bir mahalle çevresi tasviri de yapar film. Bu çevre birbirleriyle dayanışma içinde, iyi kalpli, paylaşımcı, temiz insanlardan oluşan ve belli ki bu kuşakla birlikte de yok olacak olan ideal bir çevredir. Bu çevrede farklı dinlerden insanlar bir dönem barış içinde yaşamıştır ama Hıristiyanlar nihayetinde eşyalarını bile bırakarak terk etmişlerdir. Nazım bir Rum’un evinde yaşamaktadır.

Nazım’ın dünyasıyla bir gün kelimenin tam anlamıyla başka bir Dünya (Meltem Cumbul) çarpışır. Dünya, suskun kızı Melek’le (Ece Naz Kızıltan) birlikte, psikopat kocası Halil’den kaçıp (Timuçin Esen), Mardin’den İstanbul’a pavyon şarkıcılığı yapmaya gelmiştir. Beyoğlu pavyonculuğu da ölen bir başka kültürdür. Dünya’nın hayallerini de pavyon değil, bir türkü barda söylemek süsler. Ama Halil, karısını bulmaya İstanbul’a gelince Nazım, Dünya’yı koruması altına alır. Ne kendisine ne de başkasına itiraf etmese de Nazım, Dünya’ya karşı ayıp bulduğu duygular da beslemektedir. Nazım’ın yaşı göz önüne alındığında karşı cinsle yaşayabileceği son aşk, büyük ihtimalle Dünya’ya duyduğu aşktır. Bu aşkın yaşaması da çok ama çok zordur. 

Gelecek ise susmayı seçmiş Melek’te simgelenir. Her şeye rağmen umut tükenmez. Filmin finalinde Melek, Nazım’ın çabaları ve sıcak ilgisiyle konuşmaya başlayarak geleceğe dair umutları ayakta tutar. Nazım’ın iradeciliği kaderi (gerçekliği) temelinden değiştiremese de, tamamen boşuna değildir. 
“Gönül Yarası” adından başlayarak ve bolca şarkıya yer vererek yerli, Türkiye’ye özgü bir dili oluşturmaya, buralı olmanın sinemadaki karşılığını bulmaya çalışan bir film. Bunu yaparken doğuyla batıyı, geçmişle geleceği, kaybolmakta olanla yeni doğanı kucaklamaya çalışıyor. Kendi adıma filmin biraz daha az duygusal ve biraz daha az kapsayıcı olmasını tercih ederdim. Bu filmin karakterlerine de daha fazla nefes alma imkanı verirdi. 
Oyunculuklara gelince; Şener Şen her zamanki standardında, Meltem Cumbul ise üstünde. Timuçin Esen’in tipinin, kılık kıyafetinin canlandırdığı karaktere çok uymadığını düşünüyorum ama oyunculuğu “Kasap”taki Eric Bana’yı hatırlatıyordu, yani oldukça iyiydi. Peki Yeşilçam geleneklerini alıp bunları geleceğe taşıyacak bir sinemacı kuşağı var mı ya da yetişiyor mu? Şu anın gerçekliğine bakacak olursak, incelediği kültürler gibi Turgul’un kendisi de ölen bir kültürün temsilcisi gibi gözüküyor.

TARİH:  7 Ocak 2005
GAZETE/DERGİ: Birgün

Buralı olmak ve olmamak

Yeşim Ustaoğlu üçüncü uzun metrajlı filmi “Bulutları Beklerken”in senaryosunu, Yorgos Andreadis’in “Tamama” adlı eserinden etkilenerek yazmış. Ustaoğlu, Altyazı dergisinde “Bir insanın yıllar sonra birdenbire bambaşka bir dili konuşmaya başlaması fikrinin üzerine kendi senaryomu oluşturmaya başladım”, diyor. Bu garip davranışın sırrı ise tarihin trajik olaylarında saklı. 1916’da Karadeniz’de yaşayan Rumlar zorunlu bir göçe tabi tutulmuş. Mersin’e kadar süren bu tehcir sırasında birçok aile paramparça olmuş, çok Rum ölmüş. Mübadeleden yıllar önce gerçekleşen bu olaydan açıkçası filme kadar haberimiz yoktu. İki ülkede de benzer suçlar işlendiğinden kimse sesini çıkarmıyordu muhtemelen. “Bulutları Beklerken”in kahramanı Ayşe/Eleni (Rüçhan Çalışkur) işte bu göçü yaşayanlardan biri. Eleni’nin kardeşi Niko dışında bütün ailesi zorunlu göç sırasında ölür. Niko, Yunanistan’a gönderilirken, Eleni bir Türk aile tarafından evlat edinilir ve Ayşe olur. Ama babasının ölürken kendisine emanet ettiği Niko’yu kaderine terk etmiş olmak Ayşe’nin vicdanını ömrü boyunca sızlatacaktır.
Kendisini evlat edinen ailenin son ferdi de ölünce, Ayşe’nin “Eleni” olduğu zamanların tanığı kalmaz. O zaman Ayşe yeniden Eleni’ye dönüşür çünkü unutmaya karşı yapabileceği başka bir şey kalmamıştır. Sonunda Niko’yu da bulacak ve geçmişiyle hesaplaşmasını tamamlama şansını elde edecektir. 

Ne yazık ki bu iç hesaplaşmanın, Eleni/Ayşe’nin geçmişinde yaşadığı trajik olayların acısının sinemasal karşılığı çok bulunamamış. Filmin ciddi bir inandırıcılık sorunu da var. Birçok sahnede “bu, ama böyle olmaz ki” duygusundan kurtulamıyoruz: Denizde sırılsıklam ıslanan çocuklar öyle okula gider ve sadece çoraplarını kurutarak ders mi yapar; hapishaneden o kadar kolay mı kaçılır, sabahın köründe varılan Selanik’teki adres akşam mı bulunur, bir çocuk diğer çocukları nasıl tekneyle Rusya’ya kaçırır vs., vs.? Ama galiba filmin en büyük zaafı, bizim için değil de Batılı seyirci için yapılmış olduğu duygusunu vermesi. Eleni’nin iç hesaplaşması, belki de bu nedenle izleyiciyi kendi iç hesaplaşmasını yapmaya yöneltmiyor. 

Mübadele daha çok Batı bölgelerinde yaşayan Rumlar için söz konusu olduğuna göre Karadenizli Rumlara ne oldu hakikaten? Yorgos Andreadis’in Türkiye’ye girişi neden yasak? Bunlar da “Bulutları Beklerken”in aklımıza getirdiği sorular. Belki de sırf bunları sordurttuğu için bile filme teşekkür borçlu olmalıyız.

TARİH:  11 Şubat 2005

GAZETE/DERGİ: Birgün

Kadınların bedensiz bir kafaya aşık olma

Kadınların bedensiz bir kafaya aşık olma potansiyeli, erkeklerin kafasız bir bedene aşık olma potansiyelinden daha mı yüksek acaba? “İçimdeki Deniz”in bu soruyu gündeme getirmek için yapılmadığı gerçeğini belki de hiç gereği yokken saptayarak daha karanlık sulara, filmin asıl meselesine dalalım. 
“Yaşamak bir haktır ama mecburiyet değildir” diyen, ötenazi hakkı için mücadele eden, boynundan aşağısı felçli Ramon Sampredo’nun (Javier Bardem) hayatının son dönemini konu alıyor “İçimdeki Deniz”. Yakışıklı bir gemici olan Ramon, 26 yaşındayken suyun alçalıp yükselmesini hesap etmeden denize balıklama atlar. Aklı o sırada bir kadındadır, dalgındır. Ama bu dalgın dalışın bedeli “o anda ölmeliydim aslında” dedirtecek kadar ağırdır. Ramon belkemiğini kırmıştır; artık vücudunun boynundan aşağısı ona ait değil gibidir, uzuvlarını ne kontrol edebilir ne de bir şey hisseder. Başkalarının bakımına muhtaçtır ki bu açıdan Ramon şanslı sayılabilir. Ağabeyi, onun karısı ve oğulları Ramon’a mümkün olan en iyi şekilde bakarlar. Yine de Ramon bu tarz bir hayatı onursuzca bulur ve ölme hakkını almak için elinden geleni yapar. İntihara teşebbüs bir suç olmadığına ve bu girişimde bulunanlar cezalandırılmadığına göre, Ramon’un ölme isteğine yardımcı olunması da suç sayılmamalıdır. Ramon başkalarının yardımı olmadan intihar bile edememektedir.

Ama mesele o kadar çetrefil bir meseledir ki… İşin dinsel, hukuksal yanlarını bir kenara bırakalım. Ramon yalnız yaşamamaktadır, onu seven insanlarla birliktedir. O insanlar Ramon’un ölümüyle sevdikleri birini kaybedeceklerdir. Bu kayıp intihar şeklinde olursa bir de bunun üzerine kaçınılmaz bir şekilde suçluluk duygusu eklenecektir. Bu da yetmedi, Ramon onlardan yardım istemektedir. Yani yaşayacakları acıyı kendilerinin yaratmalarını istemektedir onlardan.
Ama Ramon da bedeninin kontrolünü ele geçirmek istemektedir ve bunun tek yolu onu yok etmekle olacaktır. Bedeni Ramon”a göre “en özel, en meşru mülkiyetidir”. Doğru ama bir din adamı da şöyle demiş: “Ramon’un gerekçelerini yetersiz buluyorum. İşi, bedenin kişinin özel mülkiyeti olduğunu iddia etmeye kadar vardırıyor. Beden ne bir şirkettir, ne de bir banka hesabı.” 

İntihar etmeye çalışan kişinin ne kadar haklı gerekçeleri olursa olsun, insani refleks onu engellemek yönünde. Yönetmen Alejandro Amenabar anlaşılabilir gerekçelerle Ramon’un aşağılanma duygusunu, bedensel acılarını çok yansıtmamış perdeye. Ramon, gerçek hayatında filmde gördüğümüzden çok daha fazla kadınla çevriliymiş. Amenabar’ın dediklerine göre Ramon’un davasını üstlenen avukat Julia (Belen Rueda) karakteri gerçek bir kadını yansıtmaktan çok Ramon’a aşık olan kadınları sembolize eden bir tür bileşke imiş. Filmde, Julia’dan başka bir aşığı daha var Ramon’un, o da işsiz ve kendi problemlerini başkalarına boca etmeye hazır Rosa (Lola Duenas). Rosa da bir bileşke mi, bu konuda bir şey yazmıyor basın notları. Ama Ramon’a aşık birden fazla kadın var, bu kesin (bakınız baştaki soru). Ramon’un bu kadar sevgiyle ve ilgiyle çevriliyken, ölme isteğinde inat etmesi açıkçası sanki davaya ihanet etmeme isteği gibi gelmeye başlıyor insana. Tabii, ne desek boş ve manasız. Hayat, onun hayatı.

İspanyol sinemasının en iyi yönetmenlerinden biri olduğunu “Diğerleri” ve “Aç Gözlerini” ile kanıtlayan Amenabar filmin acıklılık dozunu doğru ayarlamış. Ama Bardem’in çok iyi oyunculuğuna rağmen filmde bir şeyler eksik. Ramon’un hayallerinde uçarak Julia’nın yanına gitmesi ve sevişmeleri, inanılmaz dokunaklı. Bir öpüşme, bir dokunma bu kadar güzel çekilebilir denilen türden sahneler bunlar. Keza Ramon’un denize atladığı sahne çok etkileyici. Ama filmin bütününde bir yüzeysellik var. Karakterler yerlerine tam oturmuyor, ötenazi hakkı sorunu yakıcılığını nedense çok hissetiremiyor. Ve filmin sonunda, yazının başındaki gereksiz soru akılda kalan tek soru olabiliyor.

TARİH:  25 Temmuz 2012

GAZETE/DERGİ: Birgün

Jüri başkanı Avşar sessizliğini korurken, AKSAV ‘reklama ihtiyacımız yok’ dedi. Kırca ise tavrını koydu: Hülya varsa ben yokum.

Cüneyt Cebenoyan (Birgün sinema yazarı) Hülya Avşar hem ulusal hem de uluslararası yarışmalarda ödüller almış bir oyuncu. Benim üyesi olduğum SİYAD da Avşar’ı ödüllendirmiş. Avşar, uluslararası başanları olan yönetmenlerimiz Kutluğ Ataman ve Ali Özgentürk’le çalıştı. Reha Erdem onun için bir proje yazmıştı, gerçekleşmedi. Film oyuncuları jürilere başkanlık ederler. Mesela Cannes 2011’de Jüri Başkanı son 15 yılda iyi bir performansı pek de görülmeyen Robert de Niro’ydu. Hülya Avşar’ın adının fazlasıyla magazinel olması başka bir konu. Magazinelliği nedeniyle Jüri Başkanı olamaz demek yanlış. Kanımca oldukça cesur ve akıllı biri. Berlin in Berlin’de mastürbasyon yapmayı göze alacak kadar cesurdu. Kürt meselesinde de düzgün bir tavır sergilemişti. Belki de bu kadar tepki görmesinin arkasında bunlar da vardır. 

Antalya Film Festivali belden aşağı saldırılara da sıkça uğrayan bir festival. Emir Kusturica’yı Bursa’nın AKP’li belediyesi davet ettiğinde bağrına basanlar, Antalya’ya davet edildiğinde çıngar çıkarmışlardı. Kusturica’nın eleştirilmez olduğu değil iddiam, mesele çifte standart. Altın Portakal’a yönelik çok eleştirim var, hatta bu nedenlerle geçen yıl gitmedim. Ama bu toz duman içinde şu anda bu eleştirilerimi gündeme getirmemin bir manası yok diye düşünüyorum. 

TARİH:  7 Aralık 2012

GAZETE/DERGİ: Taraf

İlk sorun tekelleşme. Sinema salonlarında bir tekelleşme var. Fakat iş burada da bitmiyor. Bildiğim kadarıyla sinema salonlarında büyük egemenliği olan Mars Grubu film ithalatına bal ve yapımına da girdi. Ne kadar doğru bilmiyorum ama başka film ithalatçısına 35 mm yani pahalı gösterim koşullarını ezi dayatırken kendi filmlerini dijital formatta yani ucuza ithal ediyormuş. Yani film ithalatında da haksız bir rekabete doğru gidiliyor. 

İkinci sorun seyirci. Seyirci hakikaten de sanat filmlerine gitmiyor. Tepenin Ardı çok salonda gösterilse elbette seyirci sayısı artar ama çok da fazla artmaz. Yani sinema işletmeleri açısından hakikaten de karlı bir iş değil. Seyirci neden böyle? Neden bu kadar yüzeysel? 12 Eylül’den başlayıp, pop kültürden geçip, alışveriş merkezlerinden çıkabiliriz. Sanat sineması sadece yaşayabilecek kadar destek görse yeter aslında. Sorun bu kadarının bile tehlikede olması.

Üçüncü sorun sanat filmlerinin kendileri. Birçoğu gerçekten de çok sıkıcı. Seyirci neden gitsin? Sözüm meclisten dışarı elbette. Festival dediğimiz baloncuklar dışında da var olmak isteniyorsa, sinemacıların sanattan taviz vermeden eğlendirici olmanın yollarını bulmaları gerekiyor. Eğlendirici olmaktan kastım güldürmek falan değil. Sıkmamak diyeyim en geniş haliyle.

TARİH:  3 Mayıs 2014

GAZETE/DERGİ: Birgün

Datça’da karnaval havası

FESTİVALLE ilgili yazımı İstanbul’dan ayrılmadan gönderdiğim e-postaya eklemeye unuttuğum için, bu yazıyı İsveç’ten alelacele yazıyorum. Datça Festivali ile ilgili asıl yazımı önümüzdeki günlerde yayınlayacağız. Şimdilik kısaca festivalin çok başarılı geçtiğini, festivale katılan gençlerin 13 gün içinde 18 kısa film üretip sergilediklerini, festivale gönüllü olarak katılan sinema profesyonellerinin gençlere bu süreçte yol gösterdiklerini, şahane dostlukların kurulduğunu, sıkı kavgaların yaşandığını ama barışıldığını, Datça’yı şenlendiren bir karnaval yürüyüşü gerçekleştirildiğini belirteyim. Güler Yücel’le tanıştım, Can Baba’nın evinde bulundum, Güler’in resimlerini görüp, kısa filmini seyredip, şiirlerini dinledim. Tanrının (varsa) şanslı bir kulu olduğumu düşündüğüm anlardan biriydi bu hayatımda. Festival yazısını başka bir gün yayınlarız. Bu bir girizgâh olsun.